Γλυκερία Καλαϊτζή, Δημήτρης Ναζίρης, Έφη Σταμούλη συζητούν για το “παιχνίδι” του Μπέκετ – Θέατρο Τ

Οι συνήθεις «ύποπτοι» της θεατρικής σκηνής της Θεσσαλονίκης, μέλη του καλλιτεχνικού πυρήνα που ακούει στο όνομα Πειραματική Σκηνή της “Τέχνης” και δεν παύει να δίνει το παρόν με καλό, καθαρό θέατρο, επανέρχονται με ένα έργο πρόκληση για τους ίδιους και την πρόθεση να διεγείρουν το μυαλό του θεατή και να τον κάνουν συμμέτοχο, όπως δηλώνουν στη συνάντησή μας, με αφορμή την έναρξη των παραστάσεων, με το έργο Το Τέλος του Παιχνιδιού του Σάμιουελ Μπέκετ, στο Θέατρο Τ. Μια συζήτηση, με τους πρωταγωνιστές της παράστασης, Δημήτρη Ναζίρη και Έφη Σταμούλη και τη σκηνοθέτιδα Γλυκερία Καλαϊτζή, για το έργο, τον Μπέκετ και όχι μόνο. Είναι ο Μπέκετ, μόνο για μυημένους; Ποιά είναι η προσέγγιση του «ανυποψίαστου» θεατή;

Ο Χαμ, ένας ανάπηρος αφέντης και εξουσιαστής (δεν βλέπει και δεν περπατά), ζει το δικό του τέλος του κόσμου. Με μόνη συντροφιά τον υπηρέτη του Κλοβ, ο οποίος δεν μπορεί να καθήσει και τους δύο γέρους ανάπηρους γονείς του, που ζουν μέσα σε σκουπιδοτενεκέδες, ο ήρωας του Μπέκετ προσπαθεί να διαχειριστεί την κωμωδία και την τραγωδία της ίδιας της ζωής.

–Διαβάζοντας για το έργο, κάποιος «ανυποψίαστος» θεατής, σκέφτεται με δέος Μπέκετ, ίσον υψηλή τέχνη, βαριά κουλτούρα, στενόχωρο δυσνόητο έργο, ίσως όχι για μένα. Τί ισχύει τελικά και τί σας έκανε, να επιλέξετε το συγκεκριμένο έργο;

Γλυκερία Καλαϊτζή.: «Είναι πράγματι λυπηρό το ότι έχει περάσει σε πολύ κόσμο, πως τέχνη είναι κάτι δυσνόητο για τους μη μυημένους. Βέβαια κάνουμε κι εμείς μερικές φορές ό,τι μπορούμε, γιατί δεν είναι και λίγες οι καλλιτεχνικές μπούρδες, που με την επίφαση της πρωτοπορίας, βασανίζουν το κοινό. Το κοινό, που αυτό που ζητά είναι καλό,  καθαρό θέατρο.

Μου προτάθηκε, από την Πειραματική Σκηνή της «Τέχνης», να σκηνοθετήσω ένα έργο του Μπέκετ, που είναι πρόκληση για κάθε σκηνοθέτη και ηθοποιό, οποίος θέλει να αναμετρηθεί μαζί του. Ο Μπέκετ δίνει σαφείς σκηνοθετικές οδηγίες, τις οποίες διαπιστώνεις, πως δεν μπορείς να αγνοήσεις. Ότι προσπαθήσεις να αλλάξεις, σε πετάει έξω. Έτσι, τις σέβεσαι και ακούς το κείμενο, προκειμένου με τη βοήθεια των ηθοποιών να το ζωντανέψεις στη σκηνή. Μπήκα σε αυτή τη διαδικασία, ανοιχτή να δοκιμαστώ σε ένα έργο που διαθέτει εσωτερική δύναμη και δομή και να αντιμετωπίσω, ως πρόκληση τη δυσκολία,  να καθοδηγήσω τους ηθοποιούς, προκειμένου να εκμαιεύσω από αυτούς, την ερμηνεία που θα ζωντανέψει τον παιγνιώδη τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας πραγματεύεται το τι είναι η ζωή. Η εμμονή που έχω ως σκηνοθέτης είναι να μη βαριέται το κοινό. Είναι κάτι που δεν το αντέχω. Χρειάζεται να οργανώσεις το σκηνικό παιχνίδι έτσι, ώστε το κοινό να συμμετέχει, να δημιουργηθεί «σχέση».

«Το Τέλος του Παιχνιδιού» είναι ένα έργο που δεν δίνει μασημένη τροφή στον θεατή, αλλά ξυπνά και διεγείρει τον εγκέφαλό του. Τον βάζει και κατά τη διάρκεια της παράστασης, αλλά ακόμη κι όταν φύγει, στη διαδικασία να επεξεργαστεί  εκ νέου ό,τι άκουσε και είδε, να το συζητήσει, να το μοιραστεί, να δει τις αναφορές και τις προεκτάσεις του. Τις μεγάλες αλήθειες της ζωής και τις αγωνίες, τα παράδοξα και τις αναζητήσεις της ανθρώπινης ύπαρξης, που κρύβονται στις απλές  λέξεις, τον σαρκασμό και το χιούμορ».

-Χαμ: «…είχα μια μεγάλη πληγή στο στήθος».

-Κλοβ: « Η καρδιά σου θα ήταν».

-Χαμ: «Μπα. Ήταν κάτι ζωντανό».

-Μια από τις πολλές φράσεις με ειδικό βάρος, που πέρασαν με απλότητα και φυσικότητα επί σκηνής, αφήνοντας το αποτύπωμά τους.

Εφη Σταμούλη: «Αυτό είναι η επιτυχία και η μαγεία μιας παράστασης για εμάς. Η κάθε φράση που θα χαραχτεί στη μνήμη του θεατή και θα την πάρει μαζί του, θα την ξανασκεφτεί, θα τη συζητήσει. Επίσης θεωρώ, πως ο μη μυημένος θεατής που βλέπει την παράσταση, διαθέτει μια καθαρή ματιά που είναι ανεπηρέαστη από φόρμες και την παγίδα συγκρίσεων, με αντίστοιχες στο παρελθόν. Κρίνει ανάλογα με αυτό που εισπράττει εκείνη τη δεδομένη στιγμή και καταλήγει αν του αρέσει ή όχι, βασισμένος λοιπόν, στα προσωπικά του κριτήρια και οπτική, ανακαλύπτει και φωτίζει τις αλήθειες που τον άγγιξαν.

Σε ένα έργο, όπως το «Το Τέλος του Παιχνιδιού», στο οποίο δεν καλείσαι να παίξεις τον ρόλο με εμφατικό τρόπο, αλλά να τον υπηρετήσεις με απλότητα και αφαιρετική διάθεση, αυτή η απλότητα υπήρξε και η βασική δυσκολία.  Να παίξεις ανάλαφρα και να κάνεις κατανοητό ένα έργο που μιλά για τη ματαιότητα της ύπαρξης και το τελεσίδικο του θανάτου, με ένα χιούμορ που δεν σε αφήνει να πλήξεις».

Γλυκερία Καλαϊτζή: «Δεν υπάρχει πιο αστείο, από την ανθρώπινη δυστυχία», λέει η μητέρα του Χαμ και μια τόσο συγκλονιστική φράση, η οποία εμπεριέχει όλη τη ματαιότητα της ζωής, πρέπει σκηνικά να αποδοθεί σαν αέρας.

Έφη Σταμούλη: «Οι σκηνοθετικές οδηγίες του Μπέκετ δεν μπορούν να αγνοηθούν. Όσες επεμβάσεις και διαφοροποιήσεις κι αν δοκιμάσαμε, καταλήξαμε σε αυτές. Δεν είναι τυχαίο, πως ο ίδιος σκηνοθετούσε τα έργα του και μου είναι αξέχαστη η παράσταση «Περιμένοντας τον Γκοντό» που είχα δει στο Λονδίνο, σκηνοθετημένη από τον ίδιο. Μια παράσταση που ξεκαρδιζόσουν στα γέλια.

Θα πρέπει να παραδεχτώ, πως αντιστάθηκα αρχικά στην πρόταση της Γλυκερίας να παίξω τον ρόλο του Κλοβ με τρόπο κλοουνίστικο, για να αντιληφθώ στην πορεία, ότι έδινε την υπόσταση που χρειαζόταν ο ρόλος μου. Ένας κλόουν, τον οποίο η Γλυκερία έχει εξανθρωπίσει. Ένα άβουλο ον, το οποίο δεν σκέφτεται, παρά μόνο εκτελεί, αρνούμενος στον Χαμ τη χαρά του διαλόγου και της επικοινωνίας,  τα οποία έχει ανάγκη. Ένα δίπολο αφέντη (δυνάστη)- δούλου, που ο ένας βασανίζει τον άλλο με τον τρόπο του. Αλληλοεξαρτημένοι και αφημένοι στη ματαιότητα της ύπαρξής τους».

Χαμ: «Δεν θα σου δώσω κανένα παξιμάδι».

Κλοβ: «Τότε θα πεθάνουμε και οι δύο».

Χαμ: «Καλά. Θα σου δώσω μισό».

….

Χαμ: «Τι υπάρχει στον ορίζοντα;»

Κλοβ: «Τι μπορεί να υπάρχει στον ορίζοντα;»

Δημήτρης Ναζίρης: «Την πρώτη φορά που είδα το «Το Τέλος του Παιχνιδιού», ήμουν πολύ μικρός. Το θυμόμουν ως ένα έργο δυσνόητο, στο οποίο παρ’ όλα αυτά υπήρχε μια γοητεία, προερχόμενη από την αίσθηση που μου άφησε η ιδιότυπη σχέση των Χαμ και Κλοβ και τώρα τον ανακαλύπτω ξανά στα 66 μου χρόνια. Δεν είναι ένα έργο που απαιτεί μόνο σκηνοθετική ματιά και ερμηνευτική δεινότητα, αλλά και μεταφραστική ματιά. Η απόδοση της μετάφρασής του είναι ουσιαστικής σημασίας, για τη σωστή μεταφορά του ύφους του συγγραφέα και του έργου του και εδώ θα πρέπει να αναφέρω, ότι «κατηγορούμαι», πως συμμετείχα στη μετάφρασή του. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και ψάξιμο προκειμένου, μέσα από απλά λόγια, λέξεις και μικρές φράσεις, να αποδοθεί, με ακρίβεια, το νόημα κάθε διαλόγου και σκηνής.

Ο Χαμ, συνειδητοποιώντας  τη ματαιότητα της ύπαρξής (γεννιόμαστε και πεθαίνουμε), δεν χαίρεται τη ζωή. Βρίσκει ευχαρίστηση και νόημα, στο μαρτύριο των άλλων. Ταυτόχρονα, αποζητά από τον Κλοβ μια εκδήλωση ή δήλωση αγάπης «Κάποτε μ’ αγαπούσες όμως…» και βγάζει το καπέλο του ως φόρο τιμής στο θάνατο των γονιών του, τους γεννήτορες, τους οποίους μέχρι τότε βασάνιζε».

Έφη Σταμούλη: «Και εδώ θέτω την ανοιχτή ερώτηση, αναζητώντας απάντηση. Τί εξυπηρετεί στο έργο, η ύπαρξη των ανήμπορων γονιών του; Θα μπορούσαν αυτά τα δύο πρόσωπα, να μην υπάρχουν καθόλου».

–Υποθέτω πως είναι η αναφορά στην αγάπη και την επαφή, την οποία όλοι αποζητούν κατά βάθος, ως το τέλος της ζωής τους. Ενώ στο δίπολο Κλοβ-Χαμ συναντάμε την παραίτηση και το βήμα που δεν κάνουμε για μια άλλη, καλύτερη ζωή:  Χαμ: «Ούτε έφυγες, ούτε πέθανες», Κλοβ: «Νοερά μόνο», οι γονείς μιλούν με τρυφερότητα και αγάπη μεταξύ τους, παρά την άθλια κατάστασή τους. Η αγάπη μπορεί ν’ ανθίσει και στα «σκουπίδια». Άλλωστε και ο σκληρός Χαμ και ο πατέρας του χρησιμοποιούν τη φράση «Θα μου δώσεις ένα φιλάκι;», εκλιπαρώντας για μια στιγμιαία έστω κίνηση τρυφερότητας, αγάπης, επαφής, ο ένας από τον υπηρέτη του και ο άλλος από τη σύζυγό του. Και φτάνοντας έτσι,στο τέλος αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας  συζήτησης, θα ήθελα να μου πείτε τη φράση που πιστεύετε, ότι αντιπροσωπεύει αυτό το έργο.

Το Τέλος του Παιχνιδιού:

«Ο πόνος να είσαι ζωντανός»

«Το παιχνίδι της ματαιότητας»

«Η προσπάθεια να συνεχίσεις να ζεις»

Τις παραθέτω, χωρίς να αναφέρω ποιος είπε την κάθε μια και περιμένω το δικό σας σχόλιο, όταν δείτε την παράσταση στο Θέατρο Τ, που κλείνει με τους υπέροχους μονολόγους του Κλοβ και του Χαμ και τη φράση: «Συνεχίζουμε…».